.

 دير باز در مدارس يك حس عجيب اما دائمي است كه معمولادر آخرين دقايق كلاس درس دانش آموزان بي اختيار لحظه شماري مي كنند تا با شنيدن صداي زنگ مدرسه ناگهان از جا برخاسته و با شتاب هر چه تمام تر خودشان را به حياط برسانند و براي لحظاتي هم كه شده، فارغ از كلاس و درس با دوستان خود به بازي و تفريح بپردازند. نام اين دقايق شيرين و دوست داشتني «زنگ تفريح» است. همان لحظاتي كه برخلاف كوتاه بودنشان، مي توانند وجوه مختلفي داشته باشند؛ يعني هم مي توان زنگ تفريح را جزء دقايق خوب محسوب كرد و هم بد.    زنگ تفريح؛ دقايقي حساس
    اين واقعيتي است كه در چند دقيقه زنگ تفريح با وجود استراحت جسمي و روحي كودك و نوجوان، خطرات بيشتري دانش آموزان را تهديد مي كند كه البته اين خطرات بيشتر از سوي خود دانش آموزان و به صورت سهوي است؛ چنانچه گاه ديده مي شود در اين دقايق به ظاهر تفريح گونه به خاطر كوچك بودن حياط مدرسه، دانش آموزاني كه همديگر را دنبال مي كنند و اين گونه به بازي و تفريح مشغول اند؛ به سبب برخورد با ديگران ايجاد مشكل كرده و حوادثي ناخوشايند را پديد مي آورند.    پس حساسيت اين دقايق كوتاه با ذكر اين مثال به خوبي عيان مي شود.اما از آن سو مي توان با يكسري برنامه هاي مدون و خوب مانع بسيار خوبي شد تا اين گونه حوادث ناخوشايند و گاه دلخراش پديدار نشوند و اين زنگ دلچسب و دوست داشتني با خاطرات بد و ناگوار عجين نشود. البته دست يافتن به اين هدف كار چندان آسان و ساده اي نيست. زيرا در جاي خود نيازمند مطالعات و آماده سازي تمهيداتي است كه به واسطه آنها بتوان با استفاده بهينه از يكسري عوامل به ظاهر كوچك يا همان ريزه كاري هاي آموزشي و پرورشي به اهداف مطلوب تري رسيد.
    حال با توجه به اوصاف بيان شده و نيز جهت روشن تر شدن كاركردهاي زنگ تفريح در مدارس لازم است نكاتي در باب اهداف و برنامه هايي كه مي توان در زنگ تفريح به مرحله اجرا گذاشت بيان گردد. پس با توجه به اين اوصاف بايد زنگ تفريح را از دو بعد مورد كنكاش و بررسي قرار داد تا اين گونه بتوان به يكسري از اهداف مطلوب دست يافت.
    زنگ تفريح و معلمان
    اغلب افراد و صاحبان نظر عقيده دارند درست است كه زنگ تفريح مختص دانش آموزان است و آنها از اين دقايق بهره هاي لازم را مي برند، اما دبيران و آموزگاران هم از اين قاعده مستثني نيستند به طوري كه آنان هم به اين دقايق نياز دارند كه اين نياز از جنبه هاي گوناگوني قابل بررسي است.
    الف) استراحت
    اين يك امر معمول و شايع در بين همگان است كه آدمي بعد از انجام هر كاري نيازمند استراحت است تا بعد از رفع خستگي مكانيسم هاي بدن او دوباره فعال شوند و در سايه اين فعال شدن براي چندمين بار، بازدهي و كارآيي فرد مذكور ارتقا يابد.
    حال با توجه به بيان فوق، اين نكته روشن است كه در «دفتردبيران» در آموزشگاه ها بايد حداقل امكانات رفاهي جهت آسايش و استراحت چند دقيقه اي دبيران مهيا باشد. يا نه، چه خوب است كه در رنگ آميزي دفتر دبيران و نيز حداقل نور پردا زي ممكن و صحيح در آنجا دقت لازم به عمل آيد تا بدين وسيله محيط و فضاي دفتر دبيران از يك طراحي و ميزانسن خوب، فرح بخش و دل نشين برخوردار باشد. البته لازم به ذكر است كه گاه ديده مي شود برخي از مديران خوش ذوق در دفتر دبيران از تابلوهاي نقاشي بسيار زيبايي استفاده مي كنند كه وجود همين تابلوها خود از جهات گوناگون باعث انبساط خاطر آنان مي گردد. ليكن با وجود اين نيازهاي روحي و رواني در برخي مدارس مشاهده مي شود كه دفتر دبيران از داشتن حداقل امكانات حتي از صندلي راحت محرومند، چنانچه به عنوان مثال صندلي كه در كلاس درس براي نشستن موقتي دبيران مورد استفاده قرار مي گيرد، همانند آن صندلي هم در دفتر دبيران موجود است و يا جالب آنكه در گذشته به خاطر كمبود امكانات و نيز به سبب نورگير بودن دفتر دبيران، عدم هماهنگي رنگ آميزي و ... اين مكان به ظاهر براي استراحت و آرامش تبديل به مكاني خسته كننده شده بود كه گاه برخي از دبيران ميل و رغبت چنداني جهت داخل شدن به آنجا را نداشتند.
    ب) مطالعه
    قبل از پرداختن به هر نكته اي ذكر اين خاطره جالب است كه يكي از اساتيد دانشگاه مي گفت: «درست است كه من سي سال است مثنوي معنوي را تدريس مي كنم و اغلب اشعار اين كتاب بزرگ را حفظ هستم، اما قبل از تدريس حتما در اتاق استراحت دانشگاه نيم نگاهي به ابيات مورد نظر آن جلسه تدريس مي اندازم تا مبادا مطلبي از ذهنم فراموش شده باشد.» صحت اين موضوع كه دبيران و آموزگاران مدارس از نظر علمي در مدارج بالايي هستند و به خوبي مي توانند از عهده پاسخگويي به سوالات مختلف درسي دانش آموزان برآيند، شكي نيست و مدعاي اين مطلب كيفيت كلاس هاي درسي است كه معلمان تا حدامكان و نياز دانش آموزان آنها را از بعد بنيه علمي تغذيه مي كنند. ولي سواي تمام اينها از آنجا كه ذهن آدمي در بسياري موارد مطالب گوناگون علمي را در خود نمي تواند به صورت كامل محفوظ دارد و در اين ميان امكان فراموشي بسيار است، پس اين يك امر كاملاواجب و ضروري است كه دبيران و آموزگاران قبل از ورود به كلاس بايد حداقل يك مطالعه سطحي و گذرا پيرامون مطالب مورد تدريس داشته باشند تا اين گونه خلانكات و موارد درسي كه احتمالابه فراموشي سپرده شده اند، كاملاپر شود. بگذريم از اينكه فضاي دفتر دبيرا ن بايد روشن باشد و نور كافي در آن بتابد، اين يك نياز حقيقي است كه بايستي در دفتر دبيران كتابخانه اي هم وجود داشته باشد تا در صورت نياز بتواند پاسخگوي سوالات احتمالي آنان باشند.
    هر چند در سال هاي اخير به خاطر ارسال مجلات ويژه- همچون مجلات رشد- به مدارس اين كمبود و نياز به مطالعه در زنگ تفريح تا حدودي برطرف شده است اما باز در بسياري موارد كمبودهايي وجود دارد كه رفع آنان از واجبات است؛ به عنوان مثال چه خوب است كه در دفتر دبيران يك دوره كامل از فرهنگ معين موجود باشد؛ يا نه در صورت استعانت مادي آموزشگاه در اين مكان كتابخانه اي مجهز مهيا شود و طبق نياز دبيران كتاب هاي مورد نظر تهيه گردد. حال اين امور تا چه حدودي رعايت مي شود، نكته ايي است كه خود دبيران گرامي مي توانند در باب آن اظهار نظر كنند.
    ج) گفتگو با همكاران
    اكثر دبيران و آموزگاران دوست دارند به هنگام فراغت از كلاس در گوشه اي بنشينند و درباره مسائل مختلف به بحث و تبادل نظر بپردازند. يعني نوعي گفتگوي علمي، فرهنگي و ... پس يكي از زمان هايي كه براي دبيران مناسب اين كار است، زنگ تفريح مي باشد. بنابراين از ميان كارهايي كه آنان در اين دقايق كوتاه به آن مي پردازند، صحبت در باب مسائلي چون وضعيت تحصيلي دانش آموزان، نوع برخورد با برخي از كلاس ها و ديگر مسائل و مباحث مورد علاقه است كه گاه مطرح كردن اين مسائل و مباحث و به دنبال آن تصميم گيري هاي خاص نيازمند آن است كه دانش آموزان از كم و كيف آنها باخبر نشوند. حال با اين اوصاف ذكر شده، واضح است كه دفتر دبيران بايد در نقطه اي از مدرسه باشد كه در دسترس ديگر دانش آموزان قرار نگيرد. آمد و شد به آنجا تا حدامكان كمتر باشد و اجرا كردن اين امور در مدارس نه تنها خوب، بلكه لازم الاجرا است. پس با توجه به آنچه بيان شده، مي بايست تلاش و دقت مديران به اين نكات معطوف باشد. ضمنا در انتخاب اتاقي جهت زنگ تفريح دبيران علاوه بر اينها بايد از جهات ديگر هم امتيازات خاصي براي اتاق مزبور قائل شوند.
    دانش آموزان
    تا اسم زنگ تفريح مي آيد همگان بي اختيار به ياد دانش آموزان و لحظه شماري آنها براي رسيدن به اين چند دقيقه كوتاه اما پر تاثير مي افتند. بي شك دانش آموزان در اين دقايق كوتاه مي توانند كارهاي زيادي انجام دهند كه هر كدام از آنها در امر يادگيري تاثيري شگرف خواهد داشت. البته در صورتي كه با يك برنامه ريزي خوب و مدون همراه باشد و عجولانه در فكر رسيدن به اهداف مورد نظر نباشيم.
    الف) استراحت و آمادگي براي زنگ بعد؛ اين حق طبيعي هر دانش آموز است كه بعد از يك زنگ يك ساعت و نيم مطالعه، يادگيري، انجام تكاليف كلاسي، برگزاري امتحانات كلاسي، پرسش و پاسخ و ... دقايقي را به استراحت روحي و جسمي بپردازد.
    در اين ميان استراحت كردن مذكور بايد همراه با تمهيداتي باشد تا نتيجه بخش گردد كه خود بحث مفصلي است.
    لازم است فضاي مدرسه با كاشت درختان، چيدن گلدانهاي گوناگون و ... فضايي سبز و فرح بخش داشته باشد تا دانش آموزان با ديدن اين مناظر طبيعي انبساط خاطري يافته و خستگي حاصل از در كلاس بودن را از تن خود بيرون كنند. جالب آنكه در بسياري از مدارس موفق براي نيل به اين منظور كه زنگ تفريح بايد لحظاتي شاد و آرامش بخش باشد، براي دانش آموزان كه در حياط مدرسه بسر مي برند، از طريق بلندگو موزيك نرم و آرامي پخش مي شود و اين حركت به ظاهر ساده آن قدر در رفتار و حركات دانش آموزان تاثير مي گذارد كه طبق اذعان خود دبيران اين حس آرامش بخش از طريق شنيدن موسيقي حتي در كلاس هم قابل رويت است، يا نه، حتي مي توان با رنگ آميزي مناسب ديوارهاي مدرسه، دانش آموز را به محض ورود به حياط از حال و هواي كاري و خسته بودن بيرون كشيد و به او نيرويي تازه بخشيد. به عنوان مثال در بعضي از مدارس به خاطر رنگ آميزي خوب و به جاي محيط و فضاي مدرسه، بسيار جذاب، شاد و اثر گذار هستند و برعكس آن در برخي مدارس به خاطر نامناسب بودن ديوار مدرسه، تخريب سطوح ظاهري ديوارها، استفاده از تورهاي بلند بر روي ديوار كه اغلب زنگ زده اند، يك حس تنهايي، خستگي و در بند بودن در چند دقيقه زنگ تفريح به دانش آموزان القا مي شود و انعكاس اين حالات را در رفتار دانش آموزان مي توان به خوبي مشاهده كرد.
    به هر حال اگر دانش آموزان در زنگ تفريح بتواند به خوبي استراحت جسمي و روحي كند، بالطبع با روحيه اي تازه در كلاس بعدي حضور به هم مي رساند و با فراغ بال به امر يادگيري مي پردازد.
    ب) تعامل با دوستان
    اغلب دانش آموزان دوست دارند كه در دقايق زنگ تفريح با دوستان خود صحبت كنند. مباحثي كه آنان بيان كرده و درباره آنها به اظهار نظر مي پردازند، بسيار متنوع است. گاه درباره رويدادهاي ورزشي صحبت مي كنند و گاهي هم درباره اتفاقات محله خود. در برخي موارد درباره دبيراني كه زنگ قبيل با آنها درس داشته اند، به اظهار عقيده مي پردازند و گاهي اوقات هم پيرامون مسائل و مشكلات مدرسه با يكديگر بحث و تبادل نظر مي كنند. اما سواي تمام اينها كه عنوان شد، اگر دانش آموزان دوست دارند در فضايي كاملاآزاد و به دور از هرگونه نظارتي مستقيم به بيان ديدگاه هاي خود به همسالان شان بپردازند و هر چقدر اين امر در مدرسه اي رعايت شود، به همان اندازه هم دانش آموزان به متوليان مدرسه اطمينان پيدا مي كنند. حال با توجه به مطالب بيان شده، گاهي اوقات ديده يا شنيده مي شود كه برخي از مسئولان اجرايي مدارس، خصوصا معاونان براي ايجاد نظم بيشتر و نيز كنترل غير محسوس رفتار و حركات دانش آموزان افرادي را تحت عنوان «انتظامات مخفي» به ميان دانش آموزان مي فرستند تا اين گونه به طور كامل از كارها و اعمال آنان با خبر شوند. شايد ظاهر اين كار براي انضباط آموزشگاه و كنترل دقيق دانش آموزان امري واجب و لازم الاجرا باشد اما زماني كه اين قبيل اقدامات مخفي براي دانش آموزان عيان شود، ديگر آن اعتماد به اطرافيان رفته رفته از بين مي رود. پس چه خوب است كه براي رفع اين گونه مشكلات به صورت صريح و آشكار از خود دانش آموزان بخواهيم كه نظم و انضباط مدرسه را رعايت كنند، آن هم بدون آنكه كسي بالاي سر آنها باشد و بخواهد از رفتار و اعمال آنان گزارش تهيه كند.
    ج) تغذيه
    به خاطر آغاز كلاس هاي درس در ساعات هشت صبح هر روز و گاه بدون صبحانه خوردن و به مدرسه آمدن دانش آموزان، اين يك نكته اساسي است كه زنگ تفريح بهترين زمان را براي تغذيه دانش آموزان است و حتي اين امر بر ياديگري آنان تاثير ماندگاري دارد.
    بگذريم از اينكه مدتي است در مقطع ابتدايي و راهنمايي به دانش آموزان شير ارائه مي شود و در امر تغذيه كمك خوبي شده است.
    البته بايد در اين مورد دقت و اهتمام بيشتري انجام شود تا اين مسئله به نحو خوبي اجرا گردد اما اين يك بحث جدي است كه بايد در هنگام زنگ تفريح نسبت به تغذيه دانش آموزان اهتمام ويژه اي نشان داده شود. البته يادآوري مي كنيم كه از ديرباز در اكثر مدارس بوفه هايي جهت ارائه محصولات غذايي به دانش آموزان موجود است، اما برخي از همين بوفه ها هم براي خودشان مشكلاتي دارند كه اهم آنها عبارتند از: پايين بودن ارزش غذايي محصولاتتغذيه يك عده از دانش آموزان در مقابل عده ديگري كه استعانت مالي ندارند و ... بنابراين باز تاكيد مي شود كه به نقش و اهميت تغذيه در مدارس، بخصوص هنگام زنگ تفريح بايد نگاهي جدي و همه جانبه شود. زيرا در غير اين صورت انرژي اندك دانش آموزان نسبت به زنگ كلاس دوم و سوم رو به تحليل مي رود و در چنين شرايطي او نمي تواند به اهداف مورد نظر آموزشي آن طور كه بايسته و شايسته است دست يابد.
    د) يادگيري
    تنها زنگ كلاس، مختص يادگيري نيست. بلكه در هر شرايطي دانش آموز مي تواند به مقوله يادگيري بپردازد كه در اين ميان زنگ تفريح هم مي تواند جزء آن لحظات و شرايط باشد. البته به شرطي كه مقدمات اين امر از طريق مسئولان مدرسه به اجرا درآيد. در حياط مدرسه، ديوارها وسيله خوبي جهت انتقال پيام و ياددهي نكاتي در باب زندگي و ديگر امور است و اين ادعا به كرار اثبات شده. پس مي توان با نوشتن شعارها و نكات آموزشي روي ديوارهاي حياط مدرسه به دانش آموزان مطالبي را به صورت غير مستقيم ياد داد. يا نه، مي توان با نصب تابلوهاي اعلاناتي در جاي جاي مدرسه و در معرض ديد دانش آموزان هر روز و يا هر هفته مطلبي آموزشي را تحت عنوان شعار هفته به آنان گوشزد كرد. البته ذكر اين نكته لازم است كه چند سالي است از طريق نهادهاي مختلف دانش آموزي، روزنامه ديواري هاي آموزشي و عقيدتي فرستاده مي شود كه اقدامي پسنديده محسوب مي گردد و بايد جهت اطلاع دانش آموزان از محتويات آنها در معرض ديد ايشان قرار بگيرد. اما در برخي مدارس اين وسايل اطلاع به خاطر مسائلي چون فراموشي و غيره استفاده نمي شود و اگر هم مورد استفاده قرار مي گيرد، به خاطر استفاده ناصحيح، كارآيي چنداني از خود بروز نمي دهند. به عنوان مثال اين روزنامه هاي ديواري به خاطر محدوديت تابلوي اعلانات اغلب روي ديوار راهروي مدرسه نصب مي گردد و به خاطر ممانعت از تجمع دانش آموزان در اين قبيل مكان ها چندان كارايي ندارند.
    س) شركت در فعاليت هاي گروهي
    زنگ تفريح فرصت خوبي است كه دانش آموزان در فعاليت هاي گروهي شركت كنند تا علاوه بر يادگيري روابط اجتماعي با ديگران، هنر و مهارت فردي و شخصي خود را در معرض ديد و استفاده ديگران قرار دهند.
    يكي از محل هايي كه دانش آموز براي انجام فعاليت هاي گروهي در زنگ تفريح و ديگر اوقات فراغت خود جذب آنها مي شود، دفتر تربيتي مدرسه است. همان جايي كه اگر جدي گرفته شود و برنامه ريزي خوب و مدوني داشته باشد، مي تواند كارايي خوب و چشمگيري به همراه بياورد. جالب آنكه فعاليت هاي اين قبيل مكان ها در مدراس، خود به صورت غير مستقيم در دانش آموزان هيجان عجيبي را ايجاد مي كنند كه در پي اين هيجان در خود احساس مسئوليت كرده و به نوعي آماده ورود به دنياي بزرگسالي و بر عهده گرفتن مسئوليت هاي بزرگ مي شوند.
    در ادامه اين بحث لازم است يادي هم از كتابخانه مدارس شود. همان جايي كه اگر جذابيت و نمود خوبي داشته باشد، مي تواند مركز خوبي جهت جذب و هدايت آموزشي دانش آموزان گردد اما با وجود مهم و حياتي بودن كتابخانه هاي مدارس از بعد آموزش، در برخي از مدارس به خاطر نبود امكانات لازم و فقدان كتاب خوب، اين قبيل مراكز علمي از رونق و استقبال چنداني برخوردار نيستند. شايد در ميان ملل مختلف بتوان به عدم تناسب كتاب هاي موجود در كتابخانه هاي مدارس با انتظارات و خواسته هاي دانش آموزان، ضعف در تنوع و نوآوري كتب مذكور و ديگر عوامل اشاره كرد.
    هر چند در سال هاي اخير جهت غني سازي كتابخانه هاي مدارس قدم هاي جدي برداشته شده و با نظرخواهي از دبيران و خريد كتب مورد نياز دانش آموزان به جذابيت و كاركرد كتابخانه هاي مدارس افزوده شده اما باز تمام اينها نمي تواند جوابگوي حس حقيقت جوي دانش آموزان در رسيدن به پاسخ سوالات آنها باشد.
    درباره جايگاه و ارزش زنگ تفريح ذكر نكاتي چند لازم و حتمي به نظر مي رسد و آن، اين است كه بايد به ريزترين مسائل نهفته در دقايق زنگ تفريح هم توجه داشت چرا كه اين مشكلات كوچك، خود زمينه ساز بروز مشكلات بزرگتر خواهند بود. مثلابهتر است صداي زنگي كه دانش آموز را از رسيدن دقايق پاياني كلاس باخبر مي سازد، ملايم و آرامش بخش باشد چرا كه به تجربه ديده شده در برخي از مدارس زنگ اعلام شروع و پايان كلاس به صورت تند و ضربه اي است چنانچه گويي نزديك شدن حادثه اي ترسناك و پر خطر اعلام مي گردد و به همين سبب با شنيدن صداي زنگ، مثل آن است كه به دانش آموزان يك شوك ناگهاني وارد مي شود. از طرفي با توجه به شمردن برخي از فوايد و كاركردهاي زنگ تفريح در مدارس، اين امر لازم و حتمي به نظر مي آيد كه مسئولان آموزش و پرورش خوب است با بررسي ها و برنامه ريز هاي مدون و دقيق در صورت صلاحديد، دقايق اين زنگ را كمي بيشتر كنند زيرا به خاطر كاركردهاي متنوعي كه در اين دقايق نهفته است، اختصاص ده يا پانزده دقيقه تقريبا كم محسوب مي شود، يا نه، مطلوب ترين روش در شيوه ملاقات اولياي دانش آموزان با دبيران و آموزگاران، آن باشد كه ترتيبي اتخاذ شود تا طي آن اولياي دانش آموزان در روزي خاص و خارج از برنامه زنگ تفريح با دبيران و آموزگاران ملاقات كرده و درباره وضعيت درسي، اخلاقي و ... فرزند خود به مذاكره و صحبت بپردازند.
    به هر حال ذكر دوباره اين نكته خالي از لطف نيست كه زنگ تفريح در مدارس به نوعي زنگ خودسازي در ابعاد گوناگون است و اگر دانش آموزي بتواند از اين دقايق كوتاه اما پر از تاثير استفاده بهينه اي كند به مراتب مي تواند از لحظات و دقايق كلاس درسي خود هم به نحو احسن بهره ببرد. لذا اين امر ميسر نمي شود مگر با جدي گرفتن زنگ تفريح از طرف دانش آموزان و مسئولان مدارس.