.

عام «تعيين ارزش و يا اهميت يك چيز» و به صورتي ويژه تر، آن را به معناي «تعيين ميزان موفقيت يك برنامه، يك درس، يك سري آزمايش، يك دارو و ... در رسيدن به هدفهاي اوليه» تعريف كرده است. در فرهنگ وبستر نيز، ارزشيابي به معناي «قضاوت كردن يا تعيين ارزش يا كيفيت كردن» تعريف شده است. مفهوم ارزشيابي به عنوان امتحان و آزمون كردن، همواره در طول تاريخ آموزش و پرورش با فرآيند ياددهي- يادگيري همراه بوده است.

در آموزش و پرورش چين باستان به امتحان و ارزشيابي بيش از حد اهميت داده مي شد، به نحوي كه دانش آموزان را براي امتحان دادن در اتاق خاصي محبوس مي كردند و از طريق سوراخي كه به آن اتاق متصل بود، براي او غذا و آب مي فرستادند. در دانشگاه جندي شاپور در عصر ساسانيان از دانشجويان پزشكي براي فارغ التحصيل شدن و ارائه اجازه نامه پزشكي، امتحان به عمل مي آمده است. در مدارس عصر قاجاريه و در دارالفنون نيز، امتحان و ارزشيابي پيشرفت تحصيلي وجود داشت و از دانش آموزان به صورت مرحله اي و نهايي امتحان گرفته مي شده و معمولاً امتحانات نهايي با تشريفات خاص و گاه حضور پادشاه برگزار مي شده است. بر اين اساس، در جريان تعليم و تربيت براي تعيين و تشخيص ميزان پيشرفت يادگيري دانش آموزان و ميزان دستيابي به هدفهاي تربيتي، از ديرباز ارزشيابي امري ضروري مي نموده است.

 

معمولاً ارزشيابي، هنگامي ضرورت مي يابد كه در جريان يك عمل، بخواهيم تصميم تازه اي اتخاذ كنيم. آن وقت است كه بايد اطلاعات مورد نياز را جمع آوري، تجزيه و تحليل و تفسير نموده و بر مبناي آن تصميم گيري كنيم. در فرآيند ياددهي- يادگيري، معلم پيوسته مجبور است تصميمات تازه اي بگيرد. به عنوان مثال، او بايد تصميم بگيرد كه آيا اين مطلب را بايد تدريس كند؟ آيا دانش آموزان مطالب و مفاهيم را به درستي ياد مي گيرند و درك مي كنند؟ پس از اين دوره تدريس تا چه اندازه دانش آموزان به هدفهاي آموزشي مورد نظر رسيده اند؟ و ... او براي پاسخگويي به هريك از اين پرسشها، نيازمند اطلاعاتي دقيق است كه براساس ارزشيابي به دست خواهد آورد.

 

تعاريف ارزشيابي

 

در مورد ارزشيابي، تعاريف گوناگوني ارائه شده است كه در اينجا به ذكر چند نمونه از آنها پرداخته مي شود:

- ارزشيابي فرآيند منظمي است كه در طي آن، درباره ارزش، مطلوبيت، مؤثر بودن يا كفايت چيزي طبق ملاكها و مقاصد معيني قضاوت و داوري مي شود. اين داوري مبتني بر مقايسه دقيق داده هاي عيني با استانداردهاي انتخابي است.

 - از ديدگاه كرونباخ، ارزشيابي فرآيند گردآوري اطلاعات به منظور اخذ تصميم درباره برنامه آموزشي است.

-  بي باي(beebay) ارزشيابي را به عنوان «فرآيند نظامدار گردآوري و تفسير شواهدي مي داند كه منجر به داوري ارزشي مي شود و در نهايت به عمل مي انجامد.»

 

با توجه به تعاريف فوق، مي توان نتايج زير را به دست آورد:

1-  ارزشيابي، فرآيندي منظم و نظامدار (سيستماتيك) است. بنابراين به برنامه ريزي دقيق نياز دارد.

2-  ارزشيابي، بيشتر يك فرآيند كلي است تا جزيي، يعني كل فرآِيند ياددهي- يادگيري را در برمي گيرد.

3- ارزشيابي، همواره به سوي هدفي متوجه است و هدف نهايي آن اصلاح و بهبود فرآيند ياددهي و يادگيري است.

4- ارزشيابي نيازمند ملاكهاي معيني است كه براساس آن درباره مطلوبيت يك امر قضاوت مي شود.

5-  ارزشيابي در نهايت به نوعي عمل و تصميم گيري مي انجامد.

 

ارزشيابي پيشرفت تحصيلي

 

يك معلم حرفه اي در جريان تدريس خود، بدون توجه به اين كه چه مي آموزد و به كه مي آموزد، چنانچه بخواهد كار خود را به شيوه اي علمي و دقيق پيش ببرد، نيازمند آن است كه در طراحي برنامه تدريس خود، مراحل اساسي زير را پشت سر گذارد:

الف- تعيين هدفهاي آموزشي و پرورشي

در اين مرحله، معلم از خود سؤال مي كند كه قرار است چه تغييرات مطلوبي را در دانستني ها، مهارتها و نگرشهاي دانش آموزان خود بوجود آورد. او در اين مرحله موظف است تا هدفهاي مورد نظر را براساس انتظاراتي كه در پايان درس از فراگيران خود دارد، بيان كند.

 

ب- تعيين رفتار ورودي و انجام ارزشيابي تشخيصي

همه معلمان قبل از شروع تدريس از خود سؤال مي كنند كه آيا دانش آموزان براي يادگيري درس جديد از آمادگي هاي لازم برخوردارند؟ آيا آنان پيش دانسته هاي لازم را براي دريافت اين درس دارا هستند.براي پاسخگويي به اين پرسشها و تعيين رفتار ورودي دانش آموزان، معلم ناچار است به نوعي ارزشيابي تشخيصي دست بزند تا بتواند ضمن آگاهي از تواناييهاي دانش آموزان، نقطه شروع تدريس خود را معين كند و از دانسته هاي فراگيران آغاز كند و به مرور مطالب جديد را به آنها آموزش دهد.

 

ج- انتخاب روش تدريس مناسب و ارائه آن در كلاس درس

پس از انجام ارزشيابي تشخيصي، معلم با توجه به ماهيت درس خود و هدفهاي آن و اصولي كه بر فرآيند يادگيري حاكم است، روشي را براي تدريس خود برمي گزيند. امروزه معمولاً با توجه به يافته هاي روانشناسي پرورشي توصيه مي شود كه معلمان از الگوها و روشهايي براي تدريس استفاده كنند كه در آنها بر فعاليت يادگيرنده در جريان يادگيري، انجام فعاليتهاي گروهي و يادگيري مشاركتي، واداشتن دانش آموزان به تفكر و حل مسأله و دستيابي به مهارتهاي فرآيند و فراشناختي تأكيد بيشتري مي شود. بر همين اساس به معلمان سفارش مي شود كه از روشهاي سنتي و قالبي كه عملاً دانش آموزان را به حفظ انبوهي از حقايق و اصول مسلم وادار مي سازد اجتناب كنند.

 

د- ارزشيابي مرحله اي يا تكويني

در جريان ارائه درس و انجام فعاليتهاي ياددهي- يادگيري و تعامل ميان معلم و دانش آموزان و دانش آموزان با يكديگر و با محيطي كه آنها در آن قرار دارند، معلم به عنوان كسي كه نقش راهنمايي دانش آموزان را به عهده دارد و مي كوشد تا با توجه به هدفهاي آموزشي و پرورشي درس مورد نظر به جهت دهي و سازمان دهي فعاليتها و تجارب يادگيري دانش آموزان بپردازد. در اين مسير همواره اين نگراني وجود دارد كه آيا يادگيري در حال اتفاق افتادن است؟ آيا حواس و ذهن دانش آموزان با موضوع يادگيري درگير شده است؟ آيا شاگردان مطالب را مي فهمند؟ و... معلم براي اين كه بتواند به اين پرسشها پاسخ دهد و براساس پاسخ آنها فرآيند ياددهي- يادگيري را درست پيش ببرد، مجبور است در خلال تدريس خود، مرتباً از دانش آموزان تأييد بگيرد كه آيا درس را مي فهمند؟ آيا به درس توجه دارند؟ آيا ابهامي در دريافت مطالب ندارند؟ و در بيشتر موارد، با توجه به مطالب ارائه شده، پرسشهاي شفاهي را در كلاس طرح كند تا فراگيران به آنها پاسخ دهند يا تكاليف كوچكي را براي آنها در نظر بگيرد كه به سرعت انجام دهند (به عنوان مثال نظرات معلم را خلاصه وجمع بندي نمايند يا مسأله اي در ارتباط با موضوع درس حل كنند يا آزمايشي را دوباره انجام دهند و...) مجموعه فعاليتهايي از اين دست، ارزشيابي تكويني ناميده مي شود كه عملاً معلم را در جريان يادگيري شاگردان قرار مي دهد و به او كمك مي كند تا آگاهانه فرآيند تدريس را در مسير صحيح خود پيش ببرد.

 

هـ- جمع بندي و ارزشيابي مجموعي

همه معلمان با توجه به هدفها و محتواي درس خود در مراحل پاياني تدريس، ضمن جمع بندي و نتيجه گيري كلي از مطالب و فعاليتهايي كه در كلاس و محيط آموزشي و يادگيري عرضه كرده اند، مايلند به اين پرسش اساسي پاسخ دهند كه تا چه اندازه دانش آموزان آنها توانسته اند به هدفهاي آموزشي و پرورشي درسي دست يابند و اگر برخي از هدفهاي درسي تحقق نيافته اند، چه موانع و مشكلاتي بر سر راه ياددهي- يادگيري وجود داشته است؟ آيا اين مشكلات ناشي از ضعف معلم در ارائه صحيح درس بوده است؟ آيا دانش آموزان براي يادگيري، كوشش مناسب را انجام نداده اند؟ آيا مطالب و فعاليتهاي يادگيري عرضه شده با توانايي و ميزان درك و فهم فراگيران هماهنگي نداشته است؟ دستيابي به پاسخ اين سؤالات، تنها در سايه اجراي نوعي ارزشيابي مجموعي ممكن خواهد شد. جمع آوري اطلاعات دقيق در مورد يادگيري هاي دانش آموزان و مجموعه فعاليتهاي ياددهي- يادگيري، به معلم كمك خواهد كرد تا مشكلات يادگيري شاگردان و نقايص كار خويش و احياناً مشكلات مربوط به محتوا و مطالب كتاب درسي و موارد آموزشي و كمك آموزشي و نظاير آن را كشف كند و آنگاه براي اصلاح و بهبود آنها اقدام نمايد.

 

 مراحل ارزشيابي

 

فرآيند ارزشيابي مستلزم پشت سرگذاشتن دوگام اساسي اندازه گيري و سنجش است. اندازه گيري در هر زمينه، معمولاً به جمع آوري اطلاعات درباره يك صفت يا خصيصه معيني كه در هر شئ، يا پديده وجود دارد، گفته مي شود. اين اطلاعات به منظور پيش بيني، داوري و تصميم گيري در مورد فرد، شئ يا پديده مورد نظر به كار مي رود. به عنوان مثال اندازه گيري اندازه هاي بدني يك فرد، مي تواند به ما كمك كند كه كفش و لباس مناسب براي وي تهيه كنيم، يا اندازه گيري ميزان پيشرفت تحصيلي دانش آموزان در دروس مختلف، ما را در راهنمايي تحصيلي وي در رشته هاي خاص ياري خواهد بخشيد. براين اساس، نتايج اندازه گيري همواره منجر به توصيف پديده مورد اندازه گيري مي شود و تفسير اين نتايج نيز در بيشتر موارد براي ما امكان نوعي پيش بيني را فراهم مي آورد.

 

گاهي ممكن است اطلاعات مربوط به صفاتي را كه در اشياء، افراد يا پديده هاي شبيه به هم وجود دارد، با يكديگر مقايسه كنيم و آنها را از نظر صفت يا خصيصه مشترك با يكديگر مقايسه و بسنجيم. مثلاً هنگامي كه از جنس، رنگ و قيمت چند جفت كفش اطلاع داشته باشيم، مي توانيم آنها را به راحتي با يكديگر مقايسه كرده و در مورد انتخاب يكي از آنها براي خودمان، تصميم گيري كنيم. همچنين هنگامي كه نمرات پيشرفت تحصيلي دانش آموزان مان را در يك درس معيني در اختيار داشته باشيم، مي توانيم آنها را با يكديگر مقايسه و سنجش كنيم و سپس براي ورود آنها به يك مسابقه علمي تصميم بگيريم. به طور كلي در جريان اندازه گيري و سنجش بايد مراحل زير را طي كرد:

1- تعريف صفت يا خصيصه مورد اندازه گيري

در اين مرحله بايد مشخص كرد كه چه صفتي را مي خواهيم اندازه گيري كنيم، در مورد يك شئ مواردي مانند وزن، رنگ، جنس، كاربرد و... صفاتي هستند كه به آساني مي توان آنها را تعريف كرد. در مورد دانش آموزان، قد، وزن، هوش، ميزان يادگيري در دروس گوناگون، صفاتي هستند كه بايد تعريف شوند.

 

2- تعيين يا ساختن ابزار اندازه گيري

با توجه به صفت مورد اندازه گيري تصميم مي گيريم كه از چه ابزار يا وسيله اي براي اندازه گيري آن استفاده كنيم. براي اندازه گيري وزن معمولاً از وسايل توزين مانند ترازو و براي اندازه گيري ميزان پيشرفت تحصيلي فراگيران از ابزارهايي مانند مشاهده، مصاحبه (سؤالات شفاهي)، پرسش نامه (سؤالات كتبي) و... استفاده مي كنيم. برخي از ابزارهاي اندازه گيري مانند ترازو يا آزمونهاي اندازه گيري هوش و استعداد از قبل ساخته شده اند و ما تنها بايد آنها را براي انجام عمل اندازه گيري انتخاب كنيم، اما گاهي نياز است كه ابزارهايي را خودمان طرح ريزي نموده و بسازيم. به طور مثال معلمان، بسياري از پرسشهاي امتحاني را خودشان مي سازند و به كار مي برند. انواع پرسشهاي كتبي از نوع آزمونهاي عيني و انشايي، نمونه هايي از ابزارهاي اندازه گيري معلم ساخته است.

 

3- انتخاب يا ساختن مقياس اندازه گيري

بسياري از مقياسهاي اندازه گيري از قبل تعيين شده است، مانند واحد متريك براي اندازه گيري طول و واحد كيلوگرم و گرم براي اندازه گيري وزن. در نظام ارزشيابي پيشرفت تحصيلي كشور ما، از مقياس فاصله اي (نمره صفر تا بيست) براي اندازه گيري و سنجش يادگيري هاي دانش آموزان استفاده مي شود. گاه ممكن است معلم خودش مقياس تازه اي را براي اندازه گيري پيشرفت تحصيلي دانش آموزان در يك درس خاص وضع كند.

 

4- انجام عمل اندازه گيري

عمل اندازه گيري هنگامي صورت مي گيرد كه ما به مقاديري از يك صفت يا خصيصه كه در يك فرد، يك شئ، يا يك پديده وجود دارد، براساس قواعد معيني، عدد يا كميت مي دهيم. به عبارت ديگر عمل اندازه گيري، يعني كمي ساختن صفات يا خصوصيات در جريان ارزشيابي پيشرفت تحصيلي دانش آموزان، هنگامي كه معلم در حال تصحيح اوراق امتحاني يا مشاهده و بررسي رفتار دانش آموزان است و به ازاي عملكرد آنها يا تغييراتي كه در رفتار و اعمال آنها مشاهده مي كند، به آنان نمره مي دهد، عمل اندازه گيري صورت مي گيرد. در اين مرحله است كه معلم بايد دقت لازم را به كار بگيرد تا اندازه گيري با كمترين خطا انجام شود.

 

5- سنجش و ارزشيابي

نتايج عمل اندازه گيري، داده ها يا نمراتي است كه تنها به مقدار يك صفت يا خصيصه در يك فرد يا شئ يا پديده اشاره مي كند، اما اگر مجموعه اي از اين داده ها را با يكديگر مقايسه و سنجش نموده و آن گاه براساس يك معيار مشخص درباره آنها به قضاوت و داوري بپردازيم، مي گوييم كه عمل سنجش و ارزشيابي انجام داده‏ايم.به عنوان مثال اگر نمرات رياضي دانش آموزان را در يك كلاس با معيار ميانگين (معدل كلاس) بسنجيم و در مورد پيشرفت تحصيلي هر يك از دانش آموزان (از مقايسه نمره او با ميانگين) به قضاوت و داوري بپردازيم، مي گوييم كه عمل ارزشيابي انجام داده ايم.

 

 

 منبع

روزنامه همشهري

دكتر غلامعلي احمدي